zie ook de VIDEO reportage


"Knutselen aan een kantoor van karton"
Door Berry van der Heijden

Zaterdag 9 juli 2005 - Het zijn op de kop af 7300 puzzelstukken van karton die op elkaar zijn gelijmd. Tot 32 lagen op elkaar, als een soort reuzen-Lego. Deze bouwsteentjes samen vormen het ontwerp van architecten Ad Kil uit Bergen op Zoom en zijn collega Ro Koster uit Hoeselt (België).
Een compleet kantoorinterieur van karton. Dat is nog nooit vertoond. Een wereldprimeur in Brabant.

De opengewerkte BeeBoard® wanden met een lengte van twintig meter zuigen je aandacht op. De tot het plafond opgetrokken muren van honingraatkarton hebben een dubbele functie in dit uitgekiende ontwerp; ze dienen als afscheiding, maar zijn tegelijk ook ruimtelijk door de vele uitsparingen waarin nissen, werkplekken, ‘planken’ voor archieven, een kantine, bibliotheek en zelfs een presentatieruimte zijn gemaakt.

In de lengte door het midden loopt tot achter in het 190 vierkante meter grote kantoor een kartonnen tafel met geplastificeerd werkblad als een rustgevend eiland.

Briljante ideeën ontstaan meestal door toeval, uit nood of een combinatie daarvan. Toen de eigenaren van grafisch ontwerpbureau Scherpontwerp uit Eindhoven aan de architecten Ad Kil en Ro Koster vroegen of zij een betaalbaar interieur voor hun nieuwe kantoor konden ontwerpen, togen zij handenwrijvend aan het werk.

„Het nieuwe kantoor was een saaie ruimte. Er moest een ziel in komen“, verklaart de bevlogen David van Iersel, die samen met Marc Koppen bureau Scherpontwerp in de markt heeft gezet. Zij werken onder meer voor PSV en ontwerpen dvd’s en cd’s van Theo Maassen. Daarnaast bestiert David uitgeverij de Boekenmakers.

Een brainstormsessie met de architecten moest richting geven. „We hadden een map met knipsels en foto’s, zodat ze een idee kregen wat wij mooi vonden“, zegt David. „Ik ken Ro als iemand die leuke, gekke ideeën heeft.“

Aanvankelijk hadden de twee aan een iets alledaagsere uitvoering voor het kantoor gedacht. „We wilden het kantoor maken van mdf-materiaal, maar dat bracht de handen niet op elkaar. Bovendien werd het ook te kostbaar. Dus moesten we iets anders verzinnen“, zegt Bergenaar Ad Kil.

Nou dat lukte. David van Iersel vertelt: „Een paar weken later kwamen ze met hun presentatie. We zaten letterlijk met de mond open. ‘Wat gebeurt hier nou?’, vroeg ik me af. We waren totaal overdonderd. Dat moment zal ik nooit vergeten“, zegt hij nog steeds onverholen enthousiast.

Direct na de stille verbazing barstte een storm van vragen los. Want dit was nog nooit gepresteerd. Eind jaren zestig had de Canadees-Amerikaanse architect en design-ontwerper Frank O. Gehry, bekend van het Guggenheimmuseum in Bilbao, voor het eerst meubels van karton gemaakt, waaronder zijn befaamde Wiggle-Chair. Een Japanse architect heeft bij Nieuwegein een theatertje gemaakt, dat nog een paar jaar blijft staan. Maar een duurzaam kantoor, waarin gewoon gewerkt moet worden? Dat was een uitdagend, nieuw avontuur.

Bij dit soort projecten helpt enthousiasme, maar loopt haalbaarheid voorop. „Vragen, vragen en nog eens vragen“, zegt Kil. „We hadden een honingraatkartonleverancier nodig en die vonden we in Besin uit Ermelo. Een aannemer moest de deskundigheid en capaciteit hebben het karton in al die stukjes te zagen en weer in elkaar te zetten. Afwerkingsbedrijf Baens in het Belgische Kinrooi durfde het aan“, beschrijft de Bergenaar een deel van hun zoektochten.

De kracht van de constructie bleek geen probleem. Door uit BeeBoard® platen van 1,2 bij 3 meter (diktes van 8, 3, 2, en 1,2 centimeter) stukken te zagen en met elkaar te verlijmen – met als hoogtepunt 32 kartonlagen op elkaar– ontstond een geraamte van een kantoor. „Daarvoor moesten we laag voor laag met de computer intekenen“, zegt Kil.


Koffie
Zo ging het avontuur verder. Meer vragen en telkens werd weer een antwoord gevonden. Een bekertje koffie knoeien is rampzalig voor karton, dus moesten de werkbladen geplastificeerd worden en zo ging de ontwikkeling maar door. Want ook dan bleken de werkbladen te kwetsbaar. ,,Inmiddels hebben we ervoor gekozen de werkbladen met transparante acrylaatplaat te bedekken, om de gevoelige hoek van de tafels te beschermen.“

Een week voor de oplevering wordt bij Baens druk aan het project gewerkt. In de grote hallen bewegen tientallen werknemers rond tal van indrukkende zaag- en freesmachines. Hoewel de tijd begint te dringen, kijkt projectleider Peter Gielen ontspannen toe hoe drie van zijn werknemers een deel van een wand bouwen. Zo is al goed een indruk te vormen van het eindproduct.

„Het was een verrassende opdracht“, kijkt Gielen terug. „We moesten echt het wiel opnieuw uitvinden. We merkten dat je karton niet met een handzaag kunt zagen. Dan scheurt het. Met een speciaal soort lintzaag blijkt het wel mogelijk.“

Een werknemer voert handmatig de afmetingen van elke ‘bouwsteen’ in, zodat de computergestuurde zaagmachine de ingewikkelde constructie stuk voor stuk en laag voor laag in model snijdt. Deze lagen lopen horizontaal door de wanden heen.

„Zo hebben we van elke van de 7300 BeeBoard® bouwstenen de exacte maten ingevoerd. Ieder element krijgt een eigen nummer en zo houden we overzicht in de puzzel“, vertelt de Belgische kartonverwerkingspionier, wiens personeel met plezier aan de klus heeft gewerkt. „Vind je het gek? Dit spul weegt niks. Dat is anders dan de zware houten delen waar ze normaal mee sjouwen. Ze zeiden al dat ze hier geen rugpijn van kregen“, lacht hij.

Brandweer
Verder ging de ontdekkingreis en meer vragen moesten steeds dringender beantwoord worden. Een essentiële kwestie: hoe zou karton branden? Antwoord: als een fakkel. Dus moest op last van brandweer en verzekeringsmaatschappij elk bouwsteentje geďmpregneerd worden met een brandvertragend goedje.

Nog een kwestie: karton geeft nogal droge lucht, dus moest de airco voor extra vochttoevoer zorgen. Een hoogteverschil van 67 centimeter tussen de ene kant van de ruimte en de andere kant moest overwonnen worden, zodat de kartonnen muren overal tot aan het plafond reiken.

Een nieuw probleem dook op: de bureaustoelen. Dat bleek onoplosbaar, in karton tenminste. Architect Ad Kil: „Bij stoelen heb je te maken met strenge Arbo-wetten. Dat komt erg nauw in de grafische sector. Bovendien is de slijtage van een stoel waarmee voortdurend wordt geschoven hoog. Daar kwamen we niet uit.“ Uiteindelijk werd gekozen voor een praktische oplossing: de stoelen uit het vorige kantoor.

Plafonddelen
De tevredenheid is wel groot over het alternatief voor het ‘vreselijke systeemplafond’. De platen zijn vervangen door honingraatkarton. En David van Iersel ziet het al helemaal voor zich.

„We overwegen de BeeBoard® plafonddelen te voorzien van grafische vormen om zo een link te maken met werk van Scherpontwerp. Want iets aan de wanden hangen gaat niet. Dat zou overigens ook de streepjesstructuur doorbreken. Alles gaat in nauw overleg met de architecten. Dat heeft wel eens tot pittige discussies geleid, want het is wel hún ontwerp, maar wíj moeten er in werken. Dat heeft overigens altijd tot goede oplossingen geleid. We koppelen alles terug. Zelfs de keuze van de zonwering.“

Al dit gepionier heeft tot enkele weken vertraging geleid in de eindoplevering. „De aannemer moest daarom ’s nachts gaan werken, want wij zaten er inmiddels in. We gaan er niet over mauwen, maar we zullen wel blij zijn als de afwerking een feit is“, zegt Van Iersel.

Het is een feest om te zien hoe alle puzzelstukken uit de fabriek van Baens twee weken later tot een kantoorinrichting zijn gelijmd. De argeloze klant die uitverkoren is om het kantoor van Scherpontwerp te mogen bezoeken, zal zijn ogen uitkijken.

De ribbels van het karton wekken toch verwondering, verbazing zelfs. Wie ooit de deklaag van BeeBoard® heeft gescheurd, herkent de structuur van karton in honingraatmotief, dat ook de draagkracht van het karton verklaart. De openheid van het kantoor wordt versterkt door de nissen, die zowel in de breedte als de lengte doorzicht bieden en veel bergruimte, precies wat de opdrachtgevers wensten.

Vlak bij de entree bevindt zich een van de vijf werkplekken die in de wand zijn uitgesneden. Links om het kartonnen hoekje is de knusse kantine ingebouwd in het karton. Verderop in de ondanks de overvloed aan karton, verbazend lichte ruimte zijn meer bergruimtes, deels gebruikt. Met zes mensen wordt in de ruimte gewerkt. Het kantoor heeft een vorm gekregen, maar het moet nog echt gaan leven, vindt David.

Trapje
Ongeveer halverwege het kantoor is de vloer ruim een halve meter lager, maar de eilandtafel loopt ook hier door. Een uitsparing in de muur leidt naar het trapje (van hout) dat toegang geeft tot de lager gelegen ruimte. Aan de eilandtafel zijn de werkplekken van de eigenaren David van Iersel en Marc Koppen.

Nog meer nissen. Een uitsparing leidt naar de bibliotheek, die ook een werkplek heeft gekregen en een soort stilteruimte is geworden. De andere uitsparing voert naar de bespreekruimte, waar het bedrijfje tevens presentaties verzorgt voor hun klanten.

Wie zijn ogen door het kantoor laat wandelen, voelt zich een ontdekkingsreiziger. Er is zo veel te zien en toch ontstaat door de vele rechte hoeken en uitsparingen geen onrustig beeld. In tegendeel zelfs. Mogelijk geven de ribbels van het honingraatkarton, die als een soort streepjescode over de wanden lopen, die rust, of misschien is het de geluiddempende eigenschap van karton.

Of zijn het de eenvoud en strakke lijnen van de uitvoering? Eenvoud die zich in details heeft vertaald, zoals de verlichting in de vorm van peertjes die aan simpele zwarte draden uit het plafond hangen en daarmee lijken te verwijzen naar het werk van de Duitse kunstenaar Joseph Beuys. Of de tl’s boven de werkbureaus, die in doorgezaagde, halfronde kartonnen buizen zijn geplaatst; een eigen ontwerp van de architecten.

Binnenruimte
Misschien is die rustgevende werking een gevolg van het uitgangspunt: Central Park in New York. „Ons sprak dat idee van Ro & Ad sterk aan. Je hebt een ruimte die in het midden helemaal open is, waardoor je een binnenruimte ervaart. Maar omdat de buitenkant, de kartonnen muren, zo ruimtelijk en transparant zijn, voel je je niet opgesloten. Dit voelt super“, ervaren Van Iersel en Koppen nu sinds twee weken.

Reacties zijn er te over. „Ons geeft het een gevoel van vertrouwen. Over het algemeen zijn bezoekers erg positief. Mocht een klant het niet mooi vinden, dan hebben we in ieder geval een verhaal te vertellen. Iets zal het altijd oproepen.“

Dat het ontwerp veel zal losmaken verwachten Ro & Ad ook. „We sturen het ontwerp in voor zowel een Nederlandse interieurontwerpwedstrijd als voor de Duitse architectuurprijsvraag Contract World Award, waarvan de winnaar tijdens de Hannover Messe in januari bekend wordt gemaakt.“

En niet lang daarna komen bussen met Japanners kijken naar de nieuwe architectonische meesterproef van het bureau Ro & Ad Architecten, suggereert een klant. „Met de bijnaam Viktor & Rolf van de architectuur zijn we ruimschoots tevreden hoor“, zegt Ad Kil met een knipoog. „Net als die modeontwerpers leveren wij ook maatwerk.“

uit BN/DeStem van 9 juli 2005